0-in-de-ketenanalyse!

 The great acceleration

Sinds de laatste ijstijd 11.700 jaar geleden ten einde kwam beleeft de aarde een relatief warme periode, het holoceen genaamd. Inmiddels leven we in het Antropoceen. Het tijdperk waarin de aarde en de atmosfeer grote gevolgen ondervinden van menselijke activiteit. Het antropoceen staat ook bekend als ‘de grote versnelling’. Een benaming die verwijst naar de exponentiële invloed van de mens op de geologie en ecologie van de aarde, die tot uiting komt in onder andere ontbossing, verzuring van oceanen, toename van broeikasgassen, grondstofextractie en verlies aan biodiversiteit (Figuur 1).

Figuur 1, Earth system trends. Bron: The Natural Step

 

Tipping points

Aan het succes van de mens hangt een prijskaartje. Populatiedynamica in ecosystemen leert ons dat elk systeem gevoelig is voor overexploitatie. Als de dominantie van een soort te groot wordt en de draagkracht wordt overschreden, kan een complex ecosysteem instorten: overshoot and collapse. Als het ‘tipping point’ bereikt wordt valt het diverse systeem terug in een laagwaardig systeem (Figuur 2). Op mondiaal niveau heeft de aarde vijf maal een massa-extinctie meegemaakt waarin meer dan 75% van de soortenrijkdom in korte tijd verdween. De oorzaak lag steeds in een radicale verandering van de atmosfeer, geïnitieerd door vulkanisme, komeetinslag of biologische processen, zoals de opkomst van landplanten. Door invloed van de mens is een zesde golf van uitsterving gaande. Habitatdestructie, vervuiling en klimaatverandering zouden in 2100 mogelijk meer dan de helft van alle soorten hebben doen verdwijnen.

 

 

Figuur 2, visualisatie tipping point. Bron: Landcare research.

 

Hothouse Earth

Net als ecosystemen kan het klimaat in korte tijd van de ene stabiele situatie naar de andere stabiele situatie verschuiven. Denk aan de afwisseling van ijstijden en tussenijstijden in de afgelopen miljoen jaar. Als een bepaald tipping point bereikt wordt zorgen positieve terugkoppelingsmechanismen voor een versnelling van het proces. Een voorbeeld is het verdwijnen van het sneeuwdek op de polen, waardoor zonlicht wordt geabsorbeerd in plaats van weerkaatst en het gebied verder opwarmt. De grote vraag is: blijven we in het kenmerkende klimaat van een tussenijstijd of zijn we vertrokken voor ‘Hothouse earth’ (Figuur 3), met alle gevolgen van dien?

 

Figuur 3, Trajectories of the Earth System in the Anthropocene. Bron: W. Steffen et all, 2018 in PNAS[5]

 

Too little too late?

De meeste landen (175) hebben zich met het ondertekenen van het klimaatakkoord van Parijs gecommitteerd aan het terugdringen van broeikasgassen om klimaatverandering te beperken tot maximaal 2 graden. Met 1,5 graden als streefwaarde. Sinds de klimaatconferentie in Parijs in 2015 is de CO2 concentratie in de atmosfeer in hetzelfde tempo doorgestegen (Figuur 4) en werd met 37,1 miljard ton wereldwijd nog nooit zoveel CO2 uitgestoten als in 2018, een stijging van 2,7% ten opzichte van het plateau van 2014 – 2016[6]. In dit tempo is het resterende carbon budget om (met 50% zekerheid) de opwarming tot 1,5 graden te beperken in 8 jaar op[7].

  

Figuur 4, CO2 concentratie atmosfeer juli 2019. Bron: Scripps Institution of Oceanography[8]

 

The great acceleration… van de energietransitie

Vergeef me de lange aanloop om tot de kern van mijn betoog te komen. Als ik de feiten en cijfers op een rij zet wordt me de urgentie van de situatie duidelijk en daarmee de noodzaak om te handelen. Met de plaatsing van windmolens en zonnepanelen begint de energietransitie zichtbaar te worden. Dat wekt misschien het beeld dat we op de goede weg zijn, maar klaarblijkelijk is de huidige capaciteit aan duurzame energie onvoldoende om tot een afname van CO2-emissies te komen. Willen we nog enigszins kans maken op het behalen van de klimaatdoelen dan moeten we de energietransitie versnellen, alsof ons leven ervan afhangt.

Greenhouse gas protocol

Naast de door de Europese en Nederlandse overheid geformuleerde CO2-reductieprogramma’s ontwikkelen veel organisaties ook hun eigen CO2-reductiedoelstellingen. Een veel gebruikte methodiek is die van het Greenhouse Gas Protocol[9], waarin onderscheid gemaakt wordt tussen drie emissiecategorieën.

  • Scope 1: alle emissies die door de organisatie direct worden uitgestoten als gevolg van de eigen activiteiten
  • Scope 2: alle indirecte emissies die samenhangen met de productie van ingekochte energie (elektriciteit, warmte en koude).
  • Scope 3: alle overige indirecte emissies als gevolg van de activiteiten van het bedrijf: ketenemissies.

Waar organisaties veel zicht hebben op de emissies in Scope 1 en 2, zijn emissies in Scope 3 moeilijker in beeld te brengen. Hiervoor worden, onder andere gestimuleerd door de CO2-prestatieladder, ketenanalyses uitgevoerd. Ondanks de goede intenties van een dergelijke exercitie leiden dergelijke ketenanalyses vaak alleen tot incrementele verlaging van de ketenemissies.

The ‘end’ in mind

De snelheid waarmee ketenemissies omlaag gaan is veel te laag om zicht te houden op de klimaatdoelen. Om een radicale verandering te bewerkstelligen heeft RHDHV een nieuwe ketenmethodiek ontwikkeld waarin wordt uitgegaan van het einddoel: 0 emissies. De ‘klassieke’ ketenmethodiek vormt hierin de kapstok, maar de procesboom wordt ingevuld met uitsluitend CO2-vrije ketenstappen en de beschrijving daarvan (Figuur 5). Vanwege de (nog) beperkte CO2-vrije materialen en processen daagt deze aanpak uit tot het bedenken van nieuwe concepten en het verkorten van ketens. Een pilot van de methodiek met ProRail voor geluidsschermen heeft verrassende inzichten opgeleverd voor twee emissievrije varianten. Aan een emissievrije keten hangt nu vaak nog een prijskaartje. Maar wel eentje waar ik graag aan meebetaal als we daarmee een eind aan ons huidige diverse ecosysteem kunnen voorkomen.

Figuur 5, voorbeeld emissiesvrije ketenbeschrijving

 

Benieuwd wat de 0-in-de-ketenanalyse voor uw organisatie kan betekenen? Neem dan contact op met Maarten van den Berg (maarten.van.den.berg@rhdhv.com).

[1] http://anthropocene.info/great-acceleration.php

[2] https://www.thenaturalstep.de/challenge/planetary-dashboard/

[3] https://www.nationalgeographic.com/science/prehistoric-world/mass-extinction/

[4] https://bit.ly/2XJFDJc

[5] https://www.pnas.org/content/115/33/8252

[6] https://bit.ly/2PlUAx8

[7] https://www.mcc-berlin.net/en/research/co2-budget.html

[8] https://scripps.ucsd.edu/programs/keelingcurve/

[9] https://ghgprotocol.org/

Geschreven door: Maarten van den Berg op 01-05-2020

Log in om een reactie te plaatsen!


Reacties:

Er zijn nog geen reacties geplaatst.